De afgelopen dagen is het hier wat stil geweest. Niet omdat ik niets geschreven heb — integendeel. Nee, ik was simpelweg niet tevreden met de onderwerpen die ik had gekozen en besloot ze voorlopig te laten rusten.
Ze kunnen altijd nog verschijnen, misschien, op een later moment en in een andere vorm.
Het is voor nu voldoende te stellen dat ik tijdens het schrijven voortdurend het gevoel had dat er iets niet klopte, maar ik krijg voor mezelf niet helder wat dat dan precies is, of waar het aan ligt.
Een diepe onzekerheid neemt bezit van me, alsof het me in een onzichtbare greep houdt.
Ik moet denken aan de curieuze laatste aflevering van de fantastische BBC-serie A Ghost Story for Christmas uit de jaren ’70. De eerste vijf afleveringen waren gebaseerd op de spookverhalen van M.R. James (daarover meer hieronder), maar de laatste aflevering uit 1978 werd geschreven door John Bowen en betekende tegelijkertijd het einde van de serie.
Deze aflevering, The Ice House, is namelijk niet echt een spookverhaal in de klassieke zin van James; hij draait voornamelijk om de psychologische spanning van de hoofdpersoon en minder om bovennatuurlijke elementen.
Toch is het plot bijzonder subtiel en onheilspellend, met name door de sterke focus op de krochten van de menselijke psyche.
Het verhaal volgt een man die, na een moeilijke periode in zijn leven, op zoek is naar rust. Hij trekt naar een kuuroord, waar de werkelijke hoofdrolspeler zijn intrede maakt: de ijskelder. Oorspronkelijk gebruikt om ijs voor de zomer op te slaan, fungeert deze kelder in het verhaal als een ijzingwekkend, symbolisch element: een metaforische gevangenis voor de psyche. De protagonist laat zich vrijwillig in de ijskelder opsluiten, zijn psychologische toestand lijkt geen andere uitweg meer te zien.
Vanwege het ontbreken van een duidelijk spookachtig element werd The Ice House al snel als kolder afgedaan, maar het verhaal rust op de fundamenten van het ‘klassieke’ spookverhaal, een genre dat diep psychologisch van aard is, veel meer dan ‘lekker griezelen’.
Verhalen over geesten en het bovennatuurlijke weerspiegelen onze diepste angsten, verlangens en worstelingen. Ondanks – of eigenlijk dankzij – de bovennatuurlijke elementen zijn ze daardoor opmerkelijk herkenbaar en begrijpelijk.
Dit leidt tot een paradox: een goed spookverhaal kan rust brengen.
Het genre geeft structuur aan de chaos, zelfs als de plot doordrenkt is van angst, mysterie en onzekerheid.
Ik ben er zelf dol op om ze te lezen en te kijken. Ze zetten de duistere kanten van het mens-zijn in een prachtig licht, en het is die psychologische confrontatie met het zelf die me er zo in aanspreekt.
Het spanningsveld tussen weten en niet-weten is niet alleen de kern van The Ice House, maar ook van veel van M.R. James’ werk, waarin de confrontatie met het onbekende centraal staat. Hij presenteert het bovennatuurlijke als iets verontrustends.
Zijn personages worden geconfronteerd met zaken die hun begrip te boven gaan: geesten, oude rituelen, verloren kennis, of mysterieuze krachten die niet passen in de conventionele werkelijkheid. Deze confrontatie met het onbekende roept de fundamentele angst op dat er meer is in de wereld dan we kunnen zien of begrijpen.
James onderzoekt via zijn spookverhalen hoe de menselijke geest reageert op angst. Zijn verhalen zijn dan ook blijvend relevant—ze zijn diep menselijk en verdienen het om gelezen te blijven worden. En dat geldt ook voor de laatste aflevering van A Ghost Story for Christmas, The Ice House, die op dit moment nog beschikbaar is op YouTube.
Ik ben in het bezit van een Complete Unabridged Penguin Books paperback editie van Ghost Stories of an Antiquary uit 1938, compleet met een vrijwel onbeschadigde softcover—wat zeldzaam is voor paperbackuitgaven. Daarin draagt M.R. James zijn verhalen op aan:
All those who at various times
have listened to them.
Ik voel me vanuit het verleden door hem aangesproken…
